Ortodontik Tedavi Öncesi mi Sonrası mı Akıl Dişlerimi Çektirmeliyim?

Ortodontik Tedavi Öncesi mi Sonrası mı Akıl Dişlerimi Çektirmeliyim?

8 December Mon, 2025

Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan ve Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan'dan Bursa Odaklı Kapsamlı Bir Rehber

Ortodontik tedavi planlanırken (braket, şeffaf plak, Invisalign vb.) en sık sorulan sorulardan biri şudur:

“Ortodontik tedavimden önce mi yoksa sonra mı akıllı dişlerimi çektirmeliyim?”

Uzman Doktorlarımızdan Ücretsiz Tedavi Planı Talep Edin

Birçok hasta hem ortodontiste hem de ağız cerrahına şu sorularla başvurur:

  1. “Akıllı dişlerim hizalanmamı bozdu; önce onları çekmeli miyim?”
  2. “Ortodontik tedavi bittikten sonra akıllı dişler tekrar sıkışıklığa neden olur mu?”
  3. “Gömülü akıllı dişlerim var; şeffaf plak (Invisalign) tedavisi öncesinde çekilmeleri gerekir mi?”

Bursa’da aynı klinikte birlikte çalışan Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan ve Ağız ve Maksillofasiyal Cerrah Dr. Ali Direnç Ulaşan, bu soruyu iş birliği içinde orto-cerrahi hasta yönetimine adanmış bir ekip olarak günde defalarca yanıtlar. Bu makalede, onların yaklaşımına dayanarak, bu çokça merak edilen soruya detaylı, anlaşılır ve SEO dostu bir yanıt hazırlayacağız.

1. Akıllı Diş Nedir ve Neden Sorun Yaratır?

Akıllı dişler, üçüncü azı dişlerimizdir. Genellikle:

  1. 17-25 yaşları arasında çıkmaya çalışırlar.
  2. Toplamda 4 tanedir, alt ve üst çenede sağ ve solda birer tane bulunur.
  3. Bazı kişilerde hiç gelişmeyebilir veya 1-2 tanesi eksik olabilir.

Modern insanın çene yapısı, genetik ve çevresel faktörlerle küçülmeye devam ederken diş sayımız aynı kaldığı için özellikle akıllı dişlere yer darlığı olması çok yaygındır. Bu durum genellikle şu sonuçları doğurur:

  1. Gömülü akıllı dişler (tamamen veya kısmen gömülü).
  2. Dişlerin öne doğru itilmesi.
  3. Ön dişlerde sıkışıklık.
  4. Tekrarlayan enfeksiyonlar.
  5. Çene ağrısı, yanak ısırma ve çiğneme problemleri.

Bursa’da Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan, panoramik röntgen ve gerekirse 3D tomografi (CBCT) ile akıllı dişleri değerlendirerek şunları belirler:

  1. Kemik içindeki konumlarını.
  2. Sinir kanalına olan ilişkisini.
  3. Komşu dişlere yaptığı baskıyı.
  4. Kist veya enfeksiyon riski.

...ve ardından hangi akıllı dişlerin çekilmesi gerektiğine karar verir.

2. Ortodontik Tedavi Nedir ve Akıllı Dişlerle İlişkisi Nedir?

Ortodontik tedavi, dişleri ve çeneleri ideal pozisyonlarına getirmeyi amaçlar. Bursa'da ortodontist Dr. Begüm Ulaşan, hem geleneksel teller (diş teli) hem de şeffaf apareyler (Invisalign, şeffaf aparey sistemleri) kullanarak:

  1. Sıkışık dişleri düzeltir.
  2. Diş kapanışındaki düzensizlikleri (maloklüzyon) düzeltir.
  3. Gülüş estetiğini ve çiğneme fonksiyonunu iyileştirir.

Akıllı dişlerin bu süreçteki rolü şunlardır:

  1. Arka akıllı diş, daha öncedeki dişlerde sıkışıklık yaratabilir.
  2. Gömülü akıllı diş, kökler üzerinde baskı oluşturarak ortodontik hareketleri zorlaştırabilir.
  3. Enfekte veya sık sık ağrılı akıllı diş, ortodontik tedavi sürecini sık sık aksatabilir.
  4. Ortodontik tedavi tamamlandıktan sonra, gömülü veya kısmen çıkmış akıllı dişler hizalanmış dişlerin stabilitesini olumsuz etkileyerek, yeniden sıkışıklık (nüks) riskini artırabilir.

Bu nedenle, Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan tedavi planı oluştururken her zaman panoramik röntgeni inceler ve hastanın 20 yaş dişlerini cerrahi değerlendirme için Dr. Ali Direnç Ulaşan'a yönlendirir.

3. Ana Soru: 20 Yaş Dişleri Ortodontiden Önce mi Sonra mı Çekilmeli?

Her hastaya uyan tek, kısa cevap yoktur.

Doğru cevap kişiye özel planlama ile verilir.

Ancak genel prensipleri anlamak için yaş dişlerini üç ana senaryoya ayırabiliriz:

  1. Mutlaka çekilmesi gereken yaş dişleri.
  2. İzlenebilen ancak orta vadede çekilmesi avantajlı olabilecek yaş dişleri.
  3. Sorun yaratmayan ve radyolojik risk göstermeyen yaş dişleri.

Bu üç ana gruba göre çekim zamanı, ortodontiden önce, ortodonti sırasında veya sonra olup olmadığına karar verilir.

Bunu aşağıda Dr. Begüm Ulaşan (Ortodonti) ve Dr. Ali Direnç Ulaşan (Ağız Cerrahisi) nin birleşik yaklaşımına göre detaylandıralım.

4. 20 Yaş Dişlerinin Ortodontiden Önce Mutlaka Çekilmesi Gereken Durumlar

Bazı durumlarda yaş dişleri ortodonti tedavisine başlamadan önce değerlendirilir ve çoğunlukla önce çekilmesi önerilir.

4.1. Sık enfeksiyon, ağrı ve apseli ataklar varsa

Eğer yaş dişleriniz:

  1. Sık sık şişiyorsa.
  2. Çiğnerken veya ağzınızı açarken ağrı yapıyorsa.
  3. Diş etinde kızarıklık, artan sıcaklık ve kötü kokuya neden oluyorsa.
  4. Perikoronit (akıl dişi diş eti enfeksiyonu) nedeniyle birkaç kez antibiyotik kullanmak zorunda kaldınız.

...bu durumda ortodontik tedaviye başlamak sağlıklı değildir.

İlk olarak:

  1. Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan enfeksiyonu kontrol eder.
  2. Gerekirse gömülü veya kısmen gömülü akıl dişlerinin çekimini planlar.
  3. Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan cerrahi bölge iyileştikten sonra tedaviye başlamayı önerir.

Böylece ortodontik tedavi sırasında sürekli antibiyotik veya ağrı kesici kullanma ihtiyacından kaçınır ve braket takılıyken zor bir ameliyat geçirmezsiniz.

4.2. Eğer mekanik olarak ortodontik hareketi engelliyorsa

Bazı gömülü akıl dişleri konumlanmıştır:

  1. Diş köklerine çok yakın.
  2. Ortodontik hareket için planlanan dişin hemen arkasında.
  3. Kökleri yukarı doğru iten kuvvetli bir pozisyonda.

Bu durumda:

  1. Ortodontist istenen diş sürme veya hareketini başaramayabilir.
  2. Dişlerde kök rezorpsiyonu (erozyon) riski artabilir.

Böyle durumlarda Bursa’da Dr. Begüm Ulaşan akıl dişini bir "mekanik engel" olarak görür ve hastayı Ortodonti öncesi Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan’a çekim için yönlendirir.

Bu yaklaşım hem tedavinin hızını hem de güvenliğini artırır.

4.3. Eğer kist veya ciddi radyolojik risk varsa

Panoramik röntgen veya 3D tomografi gösteriyorsa:

  1. Gömülü akıl dişi çevresinde büyük radyolüsent alan (şüpheli kist).
  2. Komşu diş köklerinde belirgin erozyon.
  3. Sinir kanalı üzerine baskı riski.

...konu artık sadece ortodonti ile ilgili değildir. Genel ağız ve çene cerrahisi sağlığınız için şunlar hayati önemdedir:

  1. Cerrahi problemi öncelikle çözmek.
  2. Kisti veya lezyonu temizlemek.
  3. Gömülü akıl dişini çıkarmak.

Dr. Ali Direnç Ulaşan bu riskli vakaları çekim ve kist operasyonu ile çözer. Daha sonra Dr. Begüm Ulaşan ortodontik planı buna göre revize eder.

Bu senaryoda, önce cerrahi, sonra ortodonti yaklaşımı geçerlidir.

5. Ortodonti Sırasında veya Sonrasında Akıl Dişi Çekiminin Uygun Olduğu Durumlar

Her akıl dişi ortodontiden önce çekilmek zorunda değildir. Bazı durumlarda çekim yapmak daha mantıklı olabilir:

  1. Ortodonti devam ederken.
  2. Veya ortodonti tamamlandıktan sonra.

5.1. Hemen klinik risk oluşturmayan tamamen gömülü akıl dişleri

Bazı akıl dişleri:

  1. Tamamen kemik içindedir.
  2. Sinire makul uzaklıktadır.
  3. Komşu dişe baskı yapmaz.
  4. Hastanın yaşı için "sessiz ve stabil" görünür.

Ortodontiden önce "acil çekim" gerektiren dişler değildir.

Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan böyle bir durumda şunları yapabilir:

  1. Ortodontik planı hazırlamak.
  2. Tedavi süresince düzenli görüntülemeyle bu yirmi yaş dişlerini izlemek.
  3. Herhangi bir risk ya da şikayet ortaya çıkarsa Dr. Ali Direnç Ulaşan’a yönlendirmek.

Bazen, ortodonti tamamen bittiğinde, bu yirmi yaş dişleri sadece "uzun vadeli riskleri azaltmak" ve "dişlerin stabilitesini artırmak" amacıyla çekilebilir.

5.2. Ortodontiden sonra stabiliteyi tehdit eden yirmi yaş dişleri

"Ortodontiden sonra dişlerim tekrar bozulur mu?" sorusunun ardında iki ana faktör vardır:

  1. Doğal fizyolojik değişiklikler ve kas/dil/dudak kuvvet dengesi.
  2. Yirmi yaş dişlerinin arkaya doğru itme kuvveti.

Bilimsel çalışmalar yirmi yaş dişlerinin ön diş sıkışıklığının tek sebebi olmadığını gösterse de, klinik deneyim şunları ortaya koymaktadır:

  1. Yirmi yaş dişlerinin komşu dişlere dayanması.
  2. Dişlerin öne eğik pozisyonda olması.
  3. Gömülü dişlerin komşu köklere baskı yapması.

... hizalanmış dişlerin stabilitesini olumsuz etkileyebilir.

Bu nedenle, Dr. Begüm Ulaşan gibi ortodontistler tedavi sonrası riskli yirmi yaş dişlerinin çekimiyle birlikte bir retainer (plak/bağlama) kullanılmasını destekleyebilirler.

Bu senaryoda, genellikle akıl dişi çekimi Dr. Ali Direnç Ulaşan tarafından ortodonti sonrası planlanır.

5.3. Ortodonti başladığında akıl dişi kök gelişimi tamamlanmamışsa

Genç hastalarda:

  1. Ortodontik tedavi genellikle 14–16 yaşları arasında başlar.
  2. Akıl dişlerinin kökleri henüz tam olarak oluşmamış olabilir.

Bu durumda, akıl dişini erken çekmeye çalışmak şunlara yol açabilir:

  1. Sinir ve kök gelişimi nedeniyle zorlayıcı olabilir.
  2. Bazı durumlarda gereksiz risk oluşturabilir.

Dr. Begüm Ulaşan bu durumlarda şu yolu izleyebilir:

  1. Ortodontik tedaviye başlar.
  2. Panoramik röntgenlerle düzenli ve gerekirse CBCT ile akıl dişlerini takip eder.
  3. Kök gelişimi tamamlandığında ve akıl dişi pozisyonu netleştiğinde çekim için Dr. Ali Direnç Ulaşan’a yönlendirir.

Burada yaklaşım önce ortodonti (veya ortodonti sırasında takip), sonra çekim şeklindedir.

6. Dr. Begüm Ulaşan’ın Ortodontik Planlama Perspektifi

Bursa’da ortodontist olan Dr. Begüm Ulaşan, akıl dişleri ile ilgili karar verirken şu sorulara yanıt arar:

  1. Bu akıl dişi şu anda aktif bir sorun yaratıyor mu?
  2. Ağrı, enfeksiyon, şişlik, kötü koku, çürük, komşu diş kaybı vb.
  3. Planladığım ortodontik hareketleri mekanik olarak engelliyor mu?
  4. Dişlerin geriye hareket ettirilmesi planı, diş çekimli/çekimsiz ortodonti, üst-alt çene uyumu vb.
  5. Bu akıllı diş, tedavi bitiminden sonra stabiliteyi tehdit eder mi?
  6. İleriye eğimli bir akıllı diş, komşu köke baskı yapan gömülü diş vb.
  7. Ameliyat zamanlaması için hastanın yaşı, çene yapısı ve genel durumu ne kadar uygun?

Bu soruların cevaplarına göre seçenekler sıralanır: ortodonti öncesi, ortodonti sırasında veya ortodonti sonrası çekim.

Her durumda, Oral Cerrah Dr. Ali Direnç Ulaşan ile koordineli hareket edilir. Bu, hastanın hem ortodontik hem cerrahi olarak tek, bütünsel bir planla ilerlemesini sağlar ve sonraki sürpriz kararlardan kaçınılır.

7. Dr. Ali Direnç Ulaşan'ın Ağız Cerrahisi Bakışı

Oral Cerrah Dr. Ali Direnç Ulaşan, akıllı dişlerle ilgili cerrahi kararı şunlara göre verir:

  1. Dişin kemiğin içindeki pozisyonu.
  2. Sinir kanalına olan ilişkisi.
  3. Çevresinde bir kist, enfeksiyon veya kök erozyonu olup olmadığı.
  4. Hastanın yaşı ve sistemik durumu.
  5. Devam eden veya planlanan ortodontik tedavi.

Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan’dan alınan bilgilerle bu kararları netleştirir:

  1. ”Bu akıllı diş ortodonti öncesi mutlaka çekilmeli çünkü...”
  2. "Ortodonti sırasında bu dişi izleyelim; şimdilik kalsın."
  3. "Ortodonti bittikten ve dişler stabil hale geldikten sonra çekmek bizim için daha avantajlıdır."

Cerrahi açıdan özellikle dikkat ettiği noktalar:

  1. Yaş: 18–25 yaş aralığı genellikle gömülü yirmi yaş dişi çekimi için ideal dönemdir.
  2. Sinir Yakınlığı: Çok yakın durumlarda 3D tomografi ile detaylı planlama yapar.
  3. Ortodontik Braketler veya Şeffaf Plakların Varlığı: Dikişler, lastikler ve ağız hijyeni bunlarla uyumlu şekilde yönetilmelidir.
  4. Tek seans mı yoksa her iki taraf birden mi? Hasta konforu ve ortodontik plan dikkate alınarak karar verilir.

8. Sık Sorulan Pratik Sorular ve Açık Cevaplar

Bursa’da Dr. Begüm Ulaşan ve Dr. Ali Direnç Ulaşan’ın yaklaşımına göre hastaların bu konuda sıkça sorduğu soruları özetleyelim.

SoruCevap
S1: Ortodonti öncesinde tüm yirmi yaş dişlerimi mutlaka çekmek zorunda mıyım?Hayır. Her yirmi yaş dişi ortodonti öncesi çekilmek zorunda değildir. Karar, dişin konumu, enfeksiyon durumu, şüpheli kist, yakınında bir dişe baskı yapıp yapmadığı ve ortodontik planınız birlikte değerlendirilerek verilir.
S2: Ortodontiden sonra yirmi yaş dişlerimi çekmezsem dişlerim tekrar çapraşır mı?Tek neden olmamakla birlikte, öne doğru iten, açılı veya gömülü ve yakınında bir köke yaslanan yirmi yaş dişleri ortodonti sonrası çapraşıklığın tekrar etmesinde rol oynayabilir. Bu nedenle ortodontistiniz Dr. Begüm Ulaşan, retainers kullanmanın yanı sıra riskli yirmi yaş dişlerinizi Dr. Ali Direnç Ulaşan tarafından alınmasını talep edebilir.
S3: Şeffaf plaklar (Invisalign) kullanacağım; akıllı dişlerimi yine de çektirmeli miyim?Prensip şeffaf plak tedavisi için de aynıdır. Eğer akıllı dişiniz enfeksiyon odağı, kist şüphesi, bitişik dişe bası ya da ortodontik hareketleri engelleme gibi risk taşıyorsa ekstraksiyon planlanır. Aksi takdirde, Dr. Begüm Ulaşan plak tedavisine başlar ve akıllı dişinizi Dr. Ali Direnç Ulaşan ile birlikte takip eder, uygun zamanda çektirme kararı verir.
S4: Ortodontik braket/teller takılıyken gömülü akıllı diş çekilebilir mi?Evet, çoğu durumda çekilebilir. Özellikle enfeksiyon atağı, şiddetli ağrı, kist ya da bitişik dişe zarar gibi acil durumlarda beklemek uygun değildir. Dr. Ali Direnç Ulaşan, ağız hijyenini daha detaylı anlatarak ve gerekirse geçici koruyucu önlemler kullanarak ortodonti sırasında dişlerin/braketlerin sökülmesine gerek kalmadan gömülü diş çekimini güvenle yapabilir. Bursa’da cerrah ve ortodontistin aynı ekipte olması hastalar için büyük avantajdır.
S5: Akıllı dişlerimi çekmek zorunda mıyım?Hayır, her akıllı diş çekilmek zorunda değildir. Ancak sık enfeksiyon yapan, kist riski taşıyan, bitişik dişi zarar veren ya da ortodontik tedavinizi olumsuz etkileyen dişler "kalmasına izin verelim, hiçbir şey olmaz" diye geçiştirilecek dişler değildir. Bu nedenle akıllı dişleriniz için panoramik röntgen ve gerekirse 3D tomografi ile değerlendirme şarttır.

9. Özet: Ortodontiden Önce mi Sonra mı Çektirmeliyim?

Bu uzun tartışmanın sonunda ana soruya net bir çerçeve ile dönelim: “Akıllı dişlerimi ortodontik tedavimden önce mi sonra mı çektirmeliyim?”

Kısaca:

  1. Akıllı dişleriniz aktif problem kaynağıysa (enfeksiyon, ağrı, kist, bitişik diş hasarı, ortodontik harekete engel)
  2. ➜ Genellikle Oral Cerrah Dr. Ali Direnç Ulaşan tarafından ortodontiden önce çektirilmesi daha uygundur.
  3. Akıllı dişleriniz şimdilik sessizse ama gelecekte risk oluşturabilirlerse gelecekte risk oluşturabilirler.
  4. ➜ Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan tedavi planını oluşturur; çekim tedavi sırasında veya sonrasında uygun zamanda planlanır.
  5. Akıllı dişleriniz:
  6. Tamamen gömülü, risk faktörü göstermeyen ve kemik-sinir ilişkisi güvenli olan
  7. ➜ Ortodontik dönemde sadece izlenebilir ve gerekirse daha sonra çekilebilir; nadir durumlarda hiç çekilmeyebilirler.

Böylece cevap tek değildir; kişiselleştirilmiştir.

En sağlıklı yaklaşım:

  1. Ortodontik değerlendirme için Bursa\'da Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan\'a başvurmak.
  2. Aynı klinikte Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan tarafından akıllı dişlerin cerrahi analizinin yapılması.
  3. Ortodontik ve cerrahi planların tek bir yol haritasında birleştirilmesi.

Böylece ne "gereksiz çekim" ne de "Keşke daha önce çektirseydim" diyeceğiniz risklerle karşılaşırsınız.

Son Söz

Akıllı dişler kendi başlarına önemsiz bir detay gibi görünse de, doğrudan etkileyen önemli bir faktördür:

  1. Ortodontik tedavi süresi.
  2. Tedavinin zorluğu.
  3. Tedavi sonrası dayanıklılık (stabilite) ve konfor.

Bursa’da Ortodontist Dr. Begüm Ulaşan ve Ağız Cerrahı Dr. Ali Direnç Ulaşan gibi işbirliği içinde çalışan bir ekip tarafından değerlendirilmek, sizin için hem daha güvenli hem de daha öngörülebilir bir tedavi süreci anlamına gelir.

Hâlâ “Akıl dişlerim için hangi yol doğru?” sorunuz varsa, en doğru cevabı almak için panoramik röntgeninizi yanınıza alarak böyle bir ekip ile kişiye özel bir değerlendirme planlamak en iyi yoldur.


Kategori: Ortodonti

Bir Milim
Büyük Fark Yaratır

Milim Dental Hastanesi, Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı tarafından verilen "Sağlık Turizmi Yetki Belgesi" alan ilk diş merkezidir.
Tüm Makaleler
Tüm Şeffaf Plak Markaları Aynı mı?
east

Tüm şeffaf plaklar Invisalign ile aynı mıdır? Bursa Ortodonti Uzmanı Dr. Begüm Ulaşan, markalar arasındaki malzeme, yazılım ve öngörülebilirlik açısından kritik farkları açıklıyor. "Invisalign Provider" ne demek öğrenin ve neden doktorun markadan daha önemli olduğunu keşfedin.

Yetişkinler İçin Ortodontik Tedavi Mümkün mü?
east

Yetişkinler için ortodontik tedavi mümkün müdür? Braketler ve şeffaf plaklar (Invisalign) için bir yaş sınırı var mıdır? Bursa’da Ortodonti Uzmanı Dr. Begüm Ulaşan, 50’li yaşlarınızda bile sağlıklı ve estetik dişler için modern tedavi seçeneklerini (estetik braketler, şeffaf plaklar) anlatıyor.

Diş Telleri mi Yoksa Şeffaf Plaklar (Align) mı?
east

Diş Telleri ve Şeffaf Plaklar: Hangi tedavi yaşam tarzınıza daha uygun? Beslenme, ağız hijyeni, spor ve sosyal hayat üzerindeki detaylı kısıtlamaları karşılaştırarak, sabit uyum gerektiren diş tellerinin mi yoksa esnek disiplin sunan şeffaf plakların mı size daha uygun olduğuna karar verin.

Neden Hastalar
Milim’i Seçiyor?

Milim Diş Hastanesi sadece bir klinik değil—kendinden emin gülüşlerin başladığı yerdir. Dünya standartlarında uzmanlardan oluşan bir ekip, gelişmiş teknoloji ve hasta odaklı yaklaşımımızla, diş bakımını premium bir deneyime dönüştürüyoruz.
Hijyen, konfor ve tamamen size özel tedavi yöntemlerine öncelik veriyoruz. Sadece bizim sözümüze güvenmeyin—gerçek hastalardan gerçek hikayeleri keşfedin.
Mükemmel gülüşünüz burada başlıyor. Milim deneyimine katılın.

Tüm Deneyimleri Gör
play_arrow
Dt. İsmail Özkısaoğlu Dentist
Ücretsiz Danışmanlık Alın
play_arrow
Dr. Dt. Ali Direnç Ulaşan Oral, Dental, Maxillofacial Surgeon
Ücretsiz Danışmanlık Alın
play_arrow
Dr. Dt. Ali Direnç Ulaşan Oral, Dental, Maxillofacial Surgeon
Ücretsiz Danışmanlık Alın

Milim Dental Hospital, Ağız ve Maksillofasiyal Cerrahi, Prostodonti, Ortodonti, Pedodonti ve Periodontoloji uzmanlarının da yer aldığı geniş bir diş hekimi ekibiyle desteklenen, 1.000 m² alana sahip geniş bir tesiste kapsamlı diş hizmetleri sunmaktadır.

Klinikimiz, Uluslararası Sağlık Turizmi için Türkiye Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiştir. Bu web sitesi yalnızca yurt dışından gelen hastaları bilgilendirmek amacıyla hazırlanmıştır. Reklam içermez ve yasal gizlilik düzenlemelerine uygundur.
Milim Dental Hospital © 2025 - Tüm hakları saklıdır.